Pseudonimiseren vervangt gegevens die iemand identificeren, zoals een naam of rijksregisternummer, door een code. Wie de sleutel heeft, kan de persoon terugvinden, dus voor die partij blijven het persoonsgegevens onder de AVG. Anonimiseren maakt gegevens zo dat niemand de persoon nog redelijkerwijs kan herkennen; dan valt het niet meer onder de AVG. Kies pseudonimiseren als je later nog moet kunnen koppelen, zoals bij onderzoek. Kies anonimiseren als je documenten deelt of publiceert.
Wat is pseudonimiseren?
Pseudonimiseren betekent dat je persoonsgegevens zo bewerkt dat ze niet meer aan een persoon gekoppeld kunnen worden zonder extra informatie, en dat je die extra informatie apart en beveiligd bewaart. Zo staat het, in andere woorden, in artikel 4 van de AVG.
Concreet: in een dataset met klachten vervang je elke naam door een code zoals K-0147. Een aparte, afgeschermde tabel houdt bij welke code bij welke persoon hoort. Een onderzoeker kan de klachten analyseren zonder te weten wie ze indiende, en de organisatie kan later nog een vraag aan de juiste persoon stellen.
Gangbare technieken zijn een code of volgnummer per persoon, een hash van een identificatienummer, of tokenisering, waarbij een systeem de koppeling bijhoudt. Het kenmerk is altijd hetzelfde: de weg terug bestaat nog.
Wat is anonimiseren?
Anonimiseren gaat een stap verder: je bewerkt gegevens zo dat de persoon niet meer te identificeren is, ook niet met andere informatie die redelijkerwijs beschikbaar is. Volgens de toelichting bij de AVG (overweging 26) valt echt anonieme informatie buiten de AVG.
Daarvoor kun je gegevens verwijderen, bijvoorbeeld door ze zwart te lakken, veralgemenen (een leeftijd van 47 wordt "45 tot 50") of samenvoegen tot cijfers op groepsniveau. De lat ligt hoog: als iemand de persoon kan terugvinden door gegevens te combineren, is het niet anoniem.
Wat is het verschil tussen pseudonimiseren en anonimiseren?
| Pseudonimiseren | Anonimiseren | |
|---|---|---|
| Weg terug naar de persoon | Ja, met de sleutel | Nee |
| Valt onder de AVG | Ja, voor wie de persoon kan terugvinden | Nee |
| Typisch voorbeeld | Namen vervangen door codes in onderzoeksdata | Namen en adressen zwartlakken in een gepubliceerd verslag |
| Wanneer nuttig | Als je later nog moet koppelen of opvolgen | Als je deelt of publiceert en de persoon er niet meer toe doet |
| Grootste risico | De sleutel lekt of ligt naast de data | Herkenning via context of combinatie |
Wat het ook niet is: versleutelen. Een versleuteld bestand bevat nog alle persoonsgegevens; alleen wie de sleutel heeft, kan het lezen. Versleuteling beveiligt gegevens, maar pseudonimiseert of anonimiseert ze niet.
Wat zei het Hof van Justitie in 2025 over gepseudonimiseerde gegevens?
Op deed het Hof van Justitie van de EU uitspraak in de zaak EDPS tegen SRB (C-413/23 P). De SRB, de Europese afwikkelingsautoriteit voor banken, had reacties van aandeelhouders gepseudonimiseerd en doorgegeven aan Deloitte, zonder de sleutel.
Het Hof oordeelde dat gepseudonimiseerde gegevens niet in alle gevallen en voor iedereen persoonsgegevens zijn. Of ze dat zijn, hangt af van de middelen waarover een bepaalde partij redelijkerwijs beschikt om de persoon te identificeren. Voor Deloitte konden de gegevens dus anoniem zijn, terwijl ze voor de SRB, die de sleutel had, persoonsgegevens bleven. De SRB moest de betrokkenen daarom wel informeren over de doorgifte.
In de praktijk betekent dat twee dingen. Wie gepseudonimiseerde gegevens ontvangt zonder sleutel, heeft mogelijk geen persoonsgegevens. Maar wie de sleutel heeft, blijft gewoon gebonden aan de AVG, ook voor wat hij doorgeeft. De Europese toezichthouders (EDPB) werken hun richtlijnen over pseudonimisering bij; tot die er zijn, is voorzichtigheid de veiligste keuze.
Wanneer kies je pseudonimiseren en wanneer anonimiseren?
- Wetenschappelijk of beleidsonderzoek: meestal pseudonimiseren. Je wilt metingen over tijd koppelen of deelnemers opnieuw contacteren.
- Een inzageverzoek onder de AVG: de verzoeker krijgt zijn eigen gegevens, maar die van derden lak je zwart. Dat is anonimiseren, voor de andere personen in het document.
- Openbaarheid van bestuur en publicatie: anonimiseren. Of het nu gaat om een Woo-verzoek in Nederland of een openbaarheidsaanvraag in Vlaanderen: persoonsgegevens van derden maak je onleesbaar.
- Documenten delen met een externe partij: anonimiseren als die partij de personen niet hoeft te kennen; pseudonimiseren als ze later toch moet kunnen terugkoppelen.
- Testdata voor software: pseudonimiseren, of beter nog verzonnen voorbeeldgegevens. Echte persoonsgegevens horen niet in een testomgeving.
Onze vuistregel: de veiligste persoonsgegevens in een gedeeld document zijn de gegevens die er niet in staan. Moet de ontvanger niet weten wie het is, kies dan anonimiseren, niet pseudonimiseren.
Waar gaat anonimiseren vaak mis?
- Context verraadt de persoon. "De directeur van de technische dienst die in 2024 met pensioen ging" is anoniem op papier, maar niet in een gemeente met één technische dienst.
- Een zwart kader dat niets verwijdert. Een zwart vlak over tekst in een pdf laat de tekst vaak gewoon staan. Lees waarom in pdf anonimiseren en zwartlakken.
- Vergeten plaatsen. Bestandsnamen, documenteigenschappen zoals auteur, opmerkingen en de verborgen tekstlaag van een gescand document.
- Een sleutel naast de data. Wie een codetabel in dezelfde map bewaart als de gepseudonimiseerde dataset, heeft in de praktijk niets gepseudonimiseerd.
Geldt dit in België en in Nederland op dezelfde manier?
Ja, de basis is dezelfde: de AVG is een Europese verordening en geldt rechtstreeks in beide landen, net als het arrest van het Hof van Justitie. Het toezicht ligt in België bij de Gegevensbeschermingsautoriteit (GBA), en voor Vlaamse overheidsinstanties bij de Vlaamse Toezichtcommissie (VTC). In Nederland is dat de Autoriteit Persoonsgegevens (AP).
De nationale wetten vullen de AVG aan, vooral voor wetenschappelijk onderzoek en statistiek. De Belgische kaderwet gegevensbescherming van 30 juli 2018 werkt daarvoor met een cascade (artikel 197): gebruik anonieme gegevens, en alleen als het onderzoek daarmee niet kan, gepseudonimiseerde gegevens. In Nederland regelt artikel 24 van de Uitvoeringswet AVG wanneer bijzondere persoonsgegevens, zoals gezondheidsgegevens, voor onderzoek of statistiek gebruikt mogen worden, onder meer als er waarborgen zijn die de persoonlijke levenssfeer niet onevenredig schaden. De AVG zelf noemt pseudonimisering in artikel 89 uitdrukkelijk als zo’n waarborg. Vraag bij twijfel je DPO of functionaris gegevensbescherming.
Hoe anonimiseer je documenten met Conan?
Voor documenten is zwartlakken de meest gebruikte vorm van anonimiseren. Conan Convert doet dat lokaal, op je eigen computer:
- Patronen vinden automatisch nationale identificatienummers, IBAN-nummers, e-mailadressen en telefoonnummers.
- Met de Metadata-module erbij vindt een lokaal taalmodel ook namen, adressen en andere persoonsgegevens. Je eigen termen voeg je zelf toe.
- Niets wordt zwartgelakt zonder controle. In het nakijkscherm zie je per document de treffers per categorie, pagina en bron. Je vinkt valse treffers af, voegt gemiste toe en kiest dan Zwartlakken en bewaren. Tot dan heet het bestand …te-controleren.pdf.
- De tekst verdwijnt echt. Onder het zwarte vlak blijft niets staan om te kopiëren of te doorzoeken.
Eén ding doet Conan bewust niet: pseudonimiseren. Het vervangt geen namen door codes die je later kunt terugkoppelen. Heb je dat nodig, bijvoorbeeld voor onderzoek, dan hoort de sleutel in een apart, afgeschermd systeem.
Veelgestelde vragen
Zijn gepseudonimiseerde gegevens nog persoonsgegevens?
Voor wie de persoon kan terugvinden, zoals de partij met de sleutel, wel. Volgens het Hof van Justitie (EDPS tegen SRB, 2025) kunnen ze voor een ontvanger zonder sleutel en zonder redelijke middelen om te heridentificeren wel anoniem zijn.
Is zwartlakken hetzelfde als anonimiseren?
Zwartlakken is een middel om te anonimiseren. Het volstaat als de tekst echt verwijderd is en de persoon niet meer te herkennen is uit de context. Haal je alleen een naam weg terwijl een functie of adres de persoon nog verraadt, dan is het document niet anoniem.
Is versleutelen een vorm van pseudonimiseren?
Nee. Versleutelen beveiligt een bestand, maar alle persoonsgegevens zitten er nog in. Pseudonimiseren vervangt de identificerende gegevens zelf.
Mag ik gepseudonimiseerde gegevens delen met een externe partij?
Dat kan, maar je blijft zelf gebonden aan de AVG zolang jij de sleutel hebt. Informeer de betrokkenen over de doorgifte en bewaar de sleutel apart en beveiligd.
Geldt dit zowel in België als in Nederland?
Ja. De AVG en de rechtspraak van het Hof van Justitie gelden in beide landen. Nationale wetten, zoals de Belgische kaderwet van 2018 en de Nederlandse Uitvoeringswet AVG, voegen regels toe voor wetenschappelijk onderzoek en statistiek.
Kevin Van de Mieroop is zaakvoerder van A.N.T., het bedrijf achter Conan. A.N.T. werkt met overheden en organisaties aan digitale archivering, automatisering en informatiebeheer.